Begin
Het favoriete fragment: Wim Klever »»

Het favoriete fragment: Miriam van Reijen

directe link naar dit bericht link naar de reacties rubriek: filosofen
In een serie uit Trouw vertellen 'denkers' over een van hun favoriete fragmenten uit de geschiedenis van de filosofie.  Dit maal Miriam van Reijen. Zij is filosoof, publicist en docent. Uit Trouw, 24 juni 2002.

Benedictus de Spinoza (1632-1677)

'Niets geschiedt er in de Natuur dat aan een gebrek van haarzelf kan worden toegeschreven. Hij is immers steeds dezelfde, en overal ook zijn haar kracht en macht dezelfde, dat wil zeggen de wetten en regelen van de Natuur, volgens welke alles geschiedt en van de ene vorm in de andere overgaat, zijn altijd en overal dezelfde. Derhalve moet ook de aard van alle dingen, uit éénzelfde beginsel worden verklaard, en wel uit de algemeen geldige wetten en regelen van de Natuur.

Aandoeningen als haat, toorn, nijd enzovoorts moeten dus, op zichzelf beschouwd, uit dezelfde noodwendigheid en dezelfde macht van de Natuur voortvloeien als de overige bijzondere dingen; ....' - Ethica, deel III, 'Aard en oorsprong van de aandoeningen'

,,Tien jaar na mijn afstuderen ben ik Spinoza gaan lezen. Bij hem vond ik bevestiging en herkenning, prachtig verwoord, van wat ik zelf al dacht. Zijn determinisme deel ik helemaal. Spinoza's filosofie is radicaal, staat vaak haaks op de alledaagse ervaring, is wetenschappelijk, van een hoog abstractieniveau, metafysisch en is tegelijkertijd ook ongelooflijk praktisch. Zijn kijk op alles heeft verregaande consequenties voor het dagelijks leven van mensen.

Spinoza ontwikkelde een filosofie waar geen speld tussen valt te krijgen.

Alles wat is -de natuur, de kosmos of noem het God- daarin heeft alles een oorzaak. Er bestaat geen toeval, niets is er zomaar. Zo zijn de wetmatigheden van de natuur. Of dat nou leuk voor ons is of niet.

Om leuk gaat het niet in de wereld. Dat is zo absurd vanuit de mens gedacht. Er is wat er is, zegt Spinoza. Ethiek, moraal of godsdienst hebben bij hem geen werkelijkheidswaarde. De dingen gebeuren omdat ze gebeuren en niet omdat mensen of God ze zouden willen of plannen.

De mens is een onderdeel van al wat is. Principieel is de mens niet anders dan bijvoorbeeld een zandkorrel, een steen, een miertje of een druppel in de oceaan.

Ook de mens is een soort, een manier van zijn, niet wezenlijk onderscheiden van al het andere dat is. Ook in het boeddhisme vind je deze gedachte. Via Spinoza ben ik bij het zenboeddhisme uitgekomen. Zo zie je maar weer: niets is toevallig, alles heeft een oorzaak.

Niet alleen de mens zelf, ook alles ín de mens -zowel lichamelijke- als gemoedsaandoeningen- werkt op natuurlijke wijze.

Zo behandelt Spinoza emoties dan ook: als waren het lijnen, vlakken of lichamen uit de meetkunde - verschijnselen onderworpen aan de wetten van de natuur en dus ook te begrijpen.

Van lichamelijke aandoeningen weten mensen doorgaans wel dat die een oorzaak hebben. Dat je niet zomaar buikpijn krijgt, maar omdat je bijvoorbeeld iets verkeerds hebt gegeten.

Het opvallende is echter dat de meeste mensen, wanneer het gaat om gemoedsaandoeningen, zoals woede, jaloezie of schuldgevoel, zeggen dat die zomaar automatisch spontaan opkomen. Wanneer ik ze dan laat zien dat hun emoties op dezelfde manier te begrijpen en dus te voorkomen zijn als buikpijn, stuit ik meestal op grote weerstanden. Men wil er niet graag aan dat emoties ook een oorzaak hebben, dat die voortkomen uit inadequate gedachten.

Wanneer je bijvoorbeeld een hekel hebt aan iemand, moet je, zegt Spinoza, een bepaalde gedachte hebben, bijvoorbeeld dat die ander het op jou heeft gemunt.

Hij noemt dit een inadequate voorstelling. Anders kun je nooit een hekel aan die persoon hebben. Binnen zijn radicaal determinisme is het niet adequaat om je te verbeelden dat die ander jou wil dwarszitten en is het adequaat in te zien dat die ander ook alleen maar doet wat hij niet laten kan. Net als de regen. Die haat ik ook niet, omdat ik weet dat de regen het niet op mij heeft voorzien. Zo zul je ook niet een ander mens haten, wanneer je eenmaal weet dat die ander ook alleen maar zijn aard, zijn natuur volgt. Zie je dát in, dan heb je een adequate voorstelling die het opkomen van haatgevoelens en irritaties voorkomt.

Het inzicht, het ziet hoe dingen gebeuren, leuk of niet leuk, dat ze niet anders konden gebeuren dan ze gebeuren, hoe dat oorzakelijk en wetmatig in elkaar zit, dát inzicht geeft altijd vreugde.''

Copyright: Trouw

Comments (3)

Leon:

De quote van Spinoza komt uit de vertaling van Van Suchtelen, een latere druk. In de vertaling van Burger leest die als volgt

Er gebeurt niets in de natuur, dat haar tot een gebrek kan gerekend worden; want de natuur is steeds dezelfde en overal één, en hare deugd is dezelfde als haar vermogen om te handelen, dat is de wetten en regels der natuur, volgens welke alles geschiedt en uit de eenen vorm in den anderen veranderd wordt, zijn overal en altijd dezelfde, en alzoo moet er ééne en dezelfde handelwijze zijn om de natuur van alle dingen te begrijpen, namelijk door de algemeene wetten en regels der natuur.

Dus volgen de hartstogten van haat, toorn, nijd enz. op zichzelven beschouwd uit dezelfde noodzakelijkheid en deugd der natuur als de overige enkelvoudige dingen,

Johannes Duijzer:

Als de bovengenoemden, Spinoza en Boeddha, het over een oorzaak hadden, dan bedoelden ze veelal een oorzaak tot leed. En die kun je kennen en wegnemen, maar ze hadden het m.i. niet over oorzaken 'ten goede', want dan zou je door de oorzaken te beinvloeden, de toekomst kunnen bepalen. En alle grote 'namen'waren het over een ding wel eens: Niemand kan zelfs een minuut vooruit de toekomst voorspellen.
Hoe is het kennen van de oorzaak te rijmen met het al of doen van voorspellingen? Of is het leven zo complex dat wij nooit adequaat de oorzaken kunnen kennen? Dat zou de leer van Spinoza erg indammen en dan vraag ik mij af wat je er dan nog aan hebt, afgezien van enkele therapeutische toepassingen. maar 'gezonde mensen'wat hebben die eraan, of is dat dan onbereikbaar voor ons?

Geert van der Veen:

Geeft Aushwitz vreugde?

Het inzicht, het ziet hoe dingen gebeuren, leuk of niet leuk, dat ze niet anders konden gebeuren dan ze gebeuren, hoe dat oorzakelijk en wetmatig in elkaar zit, dát inzicht geeft altijd vreugde.'

Doet moraliteit er niet toe?

'De ander doet wat hij niet laten kan'

...... dus degene die je kind vermoordt mag je niet haten omdat hij of zij nu eenmaal zijn natuur volgt?

Waarom stelt de journalist deze vragen niet?

Nog vreemder is het dat dat de 'filosofe', zichzelf niet deze vragen stelt?

Plaats een reactie


Reacties

Aanbevolen

Powered by
Movable Type 4.1